Δραστηριότητες

  Η εκπόνηση ερευνητικών προγραμμάτων αποτελεί σημαντική δραστηριότητα του ΙΑΠΕ, υλοποιείται από το επιστημονικό προσωπικό του φορέα και αποσκοπεί στη συγκέντρωση αρχειακού και φωτογραφικού υλικού, καθώς και στην καταγραφή των προσωπικών βιωμάτων των Ελλήνων προσφύγων.

Τα ερευνητικά προγράμματα που υλοποιούνται από το ΙΑΠΕ αφορούν:

  • Τους Ανταλλάξιμους Έλληνες πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, τον Πόντο και την Ανατολική Θράκη.
  • Τον Ελληνισμό της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου.
  • Τους Παλιννοστούντες Έλληνες από Χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης.
  • Τους πρόσφυγες δεύτερης γενιάς που εγκαταστάθηκαν στην Καλαμαριά και άλλες περιοχές της Θεσσαλονίκης.

    Επίβλεψη πρακτικής άσκησης

     Το Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού έχει συνεργαστεί σε προγράμματα Πρακτικής Άσκησης Φοιτητών με Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα, Τεχνολογικά Εκπαιδευτικά Ιδρύματα, Κέντρα και Ινστιτούτα Επαγγελματικής Κατάρτισης (ΚΕΚ και ΙΕΚ). Στον φορέα μας οι φοιτητές έχουν τη δυνατότητα να έρθουν σε επαφή με πρωτογενείς πηγές της ιστορίας και να τις επεξεργαστούν ερευνητικά υπό την επίβλεψη του προσωπικού. Στο ΙΑΠΕ έχουν πραγματοποιήσει πρακτική άσκηση φοιτητές από τα παρακάτω τμήματα:

    • Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
    • Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας Πανεπιστημίου Αιγαίου.
    • Τμήμα Αρχειονομίας και Βιβλιοθηκονομίας Ιόνιου Πανεπιστημίου.
    • Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.
    • Τμήμα Σλαβικών, Βαλκανικών και Ανατολικών Σπουδών Πανεπιστημίου Μακεδονίας.
    • Τμήμα Βαλκανικών Σπουδών Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας.
    • Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας.
    • Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.
    • Τμήμα Λαϊκής και Παραδοσιακής Μουσικής ΤΕΙ Ηπείρου.
    • Κέντρο Επαγγελματικής Κατάρτισης «ΚΕΚ ΔΙΑΥΛΟΣ».
    • Ινστιτούτο Επαγγελματικής Κατάρτισης «ΙΕΚ Θέρμης».

   Το Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού οργανώνει προγράμματα εθελοντικής εργασίας και προσκαλεί σε συμμετοχή φοιτητές και απόφοιτους των εξής πανεπιστημιακών τμημάτων:
Ιστορίας – Αρχαιολογίας – Κοινωνικής Ανθρωπολογίας – Εθνολογίας
Φιλολογίας
Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης και Δημοσιογραφίας
Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών
Αρχειονομίας
ΤΕΙ Βιβλιοθηκονομίας και Αρχειονομίας

    Μετά από συνεννόηση, με βάση τα ενδιαφέροντα και τον διαθέσιμο χρόνο του εθελοντή, οργανώνεται το πρόγραμμα απασχόλησης και οι τομείς στους οποίους θα απασχοληθεί. Ενδεικτικά αναφέρονται:

Προφορική Ιστορία: συλλογή συνεντεύξεων, απομαγνητοφωνήσεις και αποδελτιώσεις προφορικών μαρτυριών.

Έγγραφα και φωτογραφίες ιδιωτικών συλλογών και δημόσιων φορέων: έρευνα, συλλογή, τεκμηρίωση και αποδελτίωση.

Περιοδικός Τύπος: Έρευνα και αποδελτίωση σε εφημερίδες.

Αρχειοθέτηση και ταξινόμηση αρχειακού υλικού.

Εισαγωγή σε ηλεκτρονική διαδικτυακή βάση δεδομένων. 

Βιβλιοθήκη: Έρευνα για τον εμπλουτισμό της και ταξινόμηση βιβλίων.

Συμμετοχή στη διοργάνωση εκδηλώσεων, γραμματειακή υποστήριξη.

Προβολή του ΙΑΠΕ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

    Το ΙΑΠΕ αναγνωρίζοντας την αξία του εθελοντισμού και επιδιώκοντας συνεχώς να ανατροφοδοτεί τη σχέση του με τη σύγχρονη κοινωνία είναι ανοιχτό σε εθελοντές που επιθυμούν να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σε αυτό. Μέχρι σήμερα έχει απασχοληθεί στο Αρχείο πλήθος εθελοντών, οι οποίοι δίπλα στο μόνιμο ή έκτακτο προσωπικό, παρήγαγαν έργο με εντυπωσιακά αποτελέσματα τόσο ποιοτικά όσο και ποσοτικά. Αποδεικνύεται, έτσι, ότι με την κατάλληλη καθοδήγηση και με εφόδια το προσωπικό μεράκι, τον ενθουσιασμό, τις ιδιαίτερες γνώσεις και ατομικές δεξιότητες, οι εθελοντές μπορούν να αναδειχθούν σε υπολογίσιμη δύναμη για ένα φορέα. Αλλά και οι ίδιοι οι εθελοντές, μπορούν να ωφεληθούν πολλαπλά (εμπλουτισμός βιογραφικού, απόκτηση γνώσεων και εμπειρίας, αξιοποίηση ελεύθερου χρόνου, σύσφιγξη διαπροσωπικών σχέσεων). Οι εθελοντές έχουν τη δυνατότητα να υποστηρίζουν το ΙΑΠΕ σε σταθερή βάση ή για ορισμένο χρονικό διάστημα. Να εργάζονται στο χώρο του Αρχείου, στο σπίτι τους ή στους χώρους όπου πραγματοποιείται η έρευνα. Ελάχιστος χρόνος απασχόλησης είναι οι 150 ώρες.

 Με σκοπό την ευαισθητοποίηση, ενημέρωση και κινητοποίηση των μαθητών πάνω σε θέματα που αφορούν την ιστορία αλλά και την καθημερινή ζωή των Ελλήνων προσφύγων,  το ΙΑΠΕ διοργανώνει εκπαιδευτικά προγράμματα που απευθύνονται σε μαθητές της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Μέσα από εναλλακτικούς τρόπους μάθησης όπως τις αφηγήσεις, το θεατρικό παιχνίδι, τη ζωγραφική, οι μαθητές έρχονται σε επαφή και εξοικειώνονται με τα ιστορικά γεγονότα. Τα εκπαιδευτικά μαθητικά προγράμματα που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα ήταν:

  • «Κουκαράς: Η Σαρακοστή στον Πόντο»
  • «Κύπρος: 24 Χρόνια από την Εισβολή»
  • «Ο Λαϊκός Πολιτισμός του Μικρασιατικού Ελληνισμού»
  • «Ο Τελευταίος Ελληνισμός της Μικράς Ασίας. Αλλάζοντας Πατρίδα, Αλλάζοντας Ζωή»
  • «Ο Αθλητισμός στις Προσφυγικές Συνοικίες της Θεσσαλονίκης»

Κουκαράς: Η Σαρακοστή στον Πόντο (Πρόγραμμα 1996)

Οι πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής, κατά την έλευσή τους στην Ελλάδα δεν κατάφεραν παρά μόνο να μεταφέρουν ορισμένα από τα προσωπικά τους αντικείμενα. Ο βίαιος εκπατρισμός τους εξανάγκασε να εγκαταλείψουν μια για πάντα τις εστίες τους και να επαναξεκινήσουν τη ζωή τους στον κάθε νέο τόπο εγκατάστασης. Ωστόσο, αυτό που κατάφεραν περίφημα ήταν να φέρουν από τις πατρογονικές τους εστίες τα ήθη, τα έθιμα, τις συνήθειες και γενικά τον τρόπο ζωής που είχαν διαμορφώσει εκεί. Υπήρξαν φορείς ενός νέου πολιτισμού και μας συλλογικής ταυτότητας η οποία έμελλε να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην τελική διαμόρφωση της σύγχρονης ελληνικής εθνικής ταυτότητας. Πολλά από τα έθιμα που έφεραν οι πρόσφυγες τα βλέπουμε μέχρι και σήμερα, είτε στην αρχική τους μορφή, είτε σε προσομοίωση τους μέσα από εκδηλώσεις μνήμης. Ένα από αυτά τα έθιμα, που έφεραν από τις αλησμόνητες πατρίδες και συγκεκριμένα από τον Πόντο, ήταν ο Κουκαράς. Πρόκειται για ένα ποντιακό έθιμο της Σαρακοστής, το οποίο λάμβανε χώρα την Καθαρά Δευτέρα. Μέσω αυτού η μητέρα κάθε οικογένειας, «φοβέριζε» τα παιδιά της για να διατηρήσουν τη νηστεία μέχρι το τέλος της Σαρακοστής, δηλαδή μέχρι την Κυριακή του Πάσχα. Αυτό πραγματοποιούταν, όταν επινοούσε ένα τέχνασμα και στην προκειμένη περίπτωση ένα τεχνητό σκιάχτρο για να πετύχει τον σκοπό της. Το 1996 το Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού διοργάνωσε εκπαιδευτικό πρόγραμμα για το έθιμο του Κουκαρά στο οποίο έλαβαν μέρος μαθητές Δημοτικών σχολείων της Καλαμαριάς. Το χρονικό διάστημα που κράτησε ήταν αρκετά μεγάλο και πραγματοποιήθηκαν αρκετές συναντήσεις. Μεγάλη ήταν η ποικιλομορφία και στις δραστηριότητες, οι οποίες εμπεριείχαν από απλό παιχνίδι, μέχρι μαγειρέματα. Στο τέλος του προγράμματος εκδόθηκε και μία εφημερίδα σχετική με το θέμα. Τις εργασίες του εκπαιδευτικού αυτού προγράμματος επιμελήθηκε το προσωπικό του ΙΑΠΕ.

Κύπρος: 24 Χρόνια από την Εισβολή (Πρόγραμμα 1998)

Η Κύπρος αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του ελληνισμού και η ιστορία της εξίσου σημαντικό μέρος της ελληνικής. Η μεγαλόνησος, ανέκαθεν διακύβευμα ανάμεσα σε μεγάλες αυτοκρατορίες, υπήρξε διακαής πόθος του ελληνικού κράτους, αλλά και των υπηκόων του που επιθυμούσαν την ένωση με τους ομοεθνείς, ομόγλωσσους και ομόθρησκους Κύπριους. Η λύση της ανεξαρτησίας που προκρίθηκε μέσω των συμφωνιών Ζυρίχης – Λονδίνου την περίοδο 1959 – 1960, αφενός λήφθηκε στα πλαίσια του «μη χείρον βέλτιστον» και αφετέρου αποτέλεσε την ιδρυτική πράξη της Κυριακής Δημοκρατίας. Ωστόσο, η παράνομη εισβολή και κατοχή του 38% του νησιού εκ μέρους της Τουρκίας το 1974, άλλαξε άρδην τα δεδομένα, και βύθισε στη δυστυχία έναν ολόκληρο λαό, προσφυγοποιώντας ένα μεγάλο κομμάτι του και συνιστώντας το λεγόμενο κυπριακό δράμα.
Το κυπριακό ζήτημα διαχρονικά αποτέλεσε πηγή ενδιαφέροντος για την ιστορική κοινότητα και σημείο τριβής στη συζήτηση μεταξύ των ιστορικών. Το Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού, με πίστη και συνέπεια στο σκοπό της ίδρυσής του, ενέταξε το ζήτημα των προσφύγων που εκπατρίστηκαν βίαια μετά την τουρκική εισβολή και γενικά το ζήτημα της Κύπρου, στα ερευνητικά του ενδιαφέροντα. Μάλιστα, το 1998 διοργάνωσε Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα με θέμα μελέτης το Κυπριακό, σκοπός του οποίου ήταν η πληροφόρηση και η κινητοποίηση σχετικά με το θέμα. Τίτλος του προγράμματος ήταν «Κύπρος: 24 χρόνια από την εισβολή» και συμμετείχαν ειδικοί επιστήμονες των οποίων οι εισηγήσεις φώτισαν πολλές από τις πτυχές του Κυπριακού προβλήματος, καθιστώντας το ερευνητικό πρόγραμμα άκρως διδακτικό και τελικά πολύ πετυχημένο. Την οργάνωση ανέλαβε το ΙΑΠΕ. Βασικοί συντελεστές του προγράμματος ήταν το τότε προσωπικό του ΙΑΠΕ και το σχολείο που έλαβε μέρος, το 2ο Λύκειο Καλαμαριάς. Τέλος, το εκπαιδευτικό πρόγραμμα συνοδεύτηκε από μία φωτογραφική έκθεση που έλαβε χώρα στο ΡΕΜΕΤΖΟ.

Ο Λαϊκός Πολιτισμός του Μικρασιατικού Ελληνισμού (Πρόγραμμα 2001-02)

Η μελέτη των πολιτισμών είναι ένα διεπιστημονικό ζήτημα που απλώνεται στα ερευνητικά ενδιαφέροντα της Ιστορίας, της Αρχαιολογίας, της Λαογραφίας και της Κοινωνικής Ανθρωπολογίας. Από τη δεκαετία του 1990, η καταγραφή της καθημερινότητας, των ηθών και εθίμων και των συνηθειών που κατείχε μία κοινωνία, ανέρχεται όλο και περισσότερο, παραμερίζοντας την αποκλειστική ενασχόληση με πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα. Με τον όρο Λαϊκός Πολιτισμός ή κουλτούρα, αναφερόμαστε σε ένα υποσύνολο ενός πολιτισμού μίας πληθυσμιακής ομάδας που από αυτήν αναγνωρίζεται ως σύνολο πεποιθήσεων που κυριαρχούν ή αυτός είναι παρών σε ένα δεδομένο χρονικό σημείο. Ο Λαϊκός Πολιτισμός περιλαμβάνει τις δραστηριότητες και τα συναισθήματα που παράγονται από αυτά.
Έτσι συμβαίνει και με την καταγραφή και ανάδειξη του πολιτισμού των Ελλήνων Μικρασιατών κατά τη ζωή στις πατρογονικές τους εστίες. Η μακραίωνη παρουσία τους στη γη της Ιωνίας συνετέλεσε στην ανάπτυξη ενός αξιομνημόνευτου πολιτισμού με επιτεύγματα σε όλους τους τομείς της ζωής. Η κουλτούρα αυτή παρέμεινε ζωντανή και στα δύσκολα χρόνια της Τουρκοκρατίας, αποδεικτικό στοιχείο της δύναμής της, που ούτε η ανελευθερία κατάφερε να την επισκιάσει. Επομένως, με το τεράστιο κύμα των προσφύγων του 1922-1923, αυτή η κουλτούρα διαχέεται στην ελληνική κοινωνία και αποτελεί μοναδική ψηφίδα στη διαμόρφωση της εθνικής ταυτότητας του 20ου αιώνα.
Το Ιστορικό Αρχείου Προσφυγικού Ελληνισμού διοργάνωσε Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα που ήταν αφιερωμένο αποκλειστικά στον Λαϊκό Πολιτισμό του Μικρασιατικού Ελληνισμού. Το πρόγραμμα πραγματοποιήθηκε από 1-10-2001 μέχρι 31-4-2002. Συμμετείχαν μαθητές Γυμνασίων της Καλαμαριάς που σε ρόλους ερευνητών, υπό την καθοδήγηση των εκπαιδευτών και των δασκάλων τους, πήραν συνεντεύξεις από πρόσφυγες συγγενείς τους Α΄ και Β΄ γενιάς, πραγματοποίησαν αρχειακή έρευνα στις συλλογές του ΙΑΠΕ και έφτιαξαν μικρές ιστορίες για τη ζωή στους τόπους καταγωγής, καθώς και για την ανταλλαγή.

Ο Τελευταίος Ελληνισμός της Μικράς Ασίας. Αλλάζοντας Πατρίδα, Αλλάζοντας ζωή (Πρόγραμμα 2003)

Με τη Μικρασιατική καταστροφή του 1922 τερματίστηκε βίαια η τρισχιλιετής παρουσία του ελληνισμού σε μικρασιατικό έδαφος. Οι απαρχές της ιστορίας των ελληνικών κοινοτήτων εντοπίζονται στους αποικισμούς της πρώτης χιλιετίας προ Χριστού. Τόσο κατά την αρχαιότητα, όσο και κατά την εποχή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, στα παράλια και στην ενδοχώρα της Μικράς Ασίας αναπτύχθηκε μια εύρωστη οικονομικά και πολιτισμικά κοινότητα, με σπουδαία επιτεύγματα σε όλους τους τομείς της ζωής. Ακόμα και κατά τη σκοτεινή περίοδο της Τουρκοκρατίας η ελληνική κοινότητα της Μικράς Ασίας συνέχισε να είναι ακμάζουσα και κυρίαρχη κυρίως στα παράλια του Αιγαίου, τον Πόντο αλλά και την ευρύτερη περιοχή. Ωστόσο, το κίνημα των Νεότουρκων κατάφερε το οριστικό πλήγμα στον ελληνισμό της Ιωνίας και με μεθοδικότητα επιδίωξε τον αφανισμό του. Η γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και η Μικρασιατική Καταστροφή υπήρξαν το κύκνειο άσμα της ανθίζουσας από το παρελθόν Ρωμιοσύνης, και οδήγησε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπων στον ξεριζωμό από τις εστίες τους. Αυτοί ωστόσο δεν το έβαλαν ποτέ κάτω, εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα και δημιούργησαν με μόχθο τις νέες τους πατρίδες. Στην πλειοψηφία τους ευδοκίμησαν και όντες φορείς ενός διαφορετικού τρόπου ζωής, ηθών και εθίμων, διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της σύγχρονης ελληνικής ταυτότητας.
Πρωταρχικός σκοπός του Ιστορικού Αρχείου Προσφυγικού Ελληνισμού είναι η αναζήτηση, η διαφύλαξη και η ανάδειξη του πολιτισμού των Ελλήνων προσφύγων κάθε εποχής, με τους ανταλλάξιμους του 1922-1924 να κατέχουν εξέχοντα ρόλο στην έρευνά του. Συνεπώς, ότι έχει να κάνει με την ελληνική κοινότητα της Μικράς Ασίας εντάσσεται και εγγράφεται στα ερευνητικά ενδιαφέροντα του Αρχείου μας. Σε αυτό το πλαίσιο, το 2003 πραγματοποιήθηκε ερευνητικό πρόγραμμα με τίτλο: «Ο Τελευταίος Ελληνισμός της Μικράς Ασίας. Αλλάζοντας Πατρίδα, Αλλάζοντας ζωή», ο οποίος συνοδεύτηκε και από έκθεση φωτογραφικού και αρχειακού υλικού. Αυτό το θέμα παρουσιάστηκε ενδελεχώς τόσο από εισηγήσεις όσο και από πλούσιο οπτικοακουστικό υλικό, δημιουργώντας ένα εξαιρετικό αποτέλεσμα, ζωντανό, χρήσιμο και διδακτικό. Στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα που υλοποιήθηκε από το προσωπικό του ΙΑΠΕ, έλαβαν μέρος μαθητές Γυμνασίου και Λυκείου από σχολεία της Καλαμαριάς και στο τέλος αυτού πραγματοποιήθηκε εκδήλωση για τα 80 χρόνια από τη Μικρασιατική καταστροφή.

Ο Αθλητισμός στις Προσφυγικές Συνοικίες της Θεσσαλονίκης (Πρόγραμμα 2004)

Οι ελληνικές κοινότητες της Ανατολής, διαχρονικά, είχαν να επιδείξουν σπουδαία επιτεύγματα στον πολιτισμό. Οι τέχνες και τα γράμματα είχαν πρωτεύοντα ρόλο στην καθημερινότητά τους και σε όλους τους τομείς, όπως για παράδειγμα η φιλολογία, η φιλοσοφία και η αρχιτεκτονική, όπου παρατηρείτο σπουδαία ανάπτυξη. Αξιοζήλευτη ήταν και η δραστηριότητά τους στο κομμάτι του αθλητισμού. Οι πρόσφυγες ίδρυσαν αθλητικά σωματεία που πρωταγωνίστησαν κατά καιρούς στα αθλητικά δρώμενα της εποχής τους σε ατομικό αλλά και συλλογικό επίπεδο. Άλλωστε αυτού του είδους η συσσωμάτωση προωθούσε την ενότητα και την κοινή ταυτότητα της εκάστοτε κοινότητας. Έτσι, οι πρόσφυγες, μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, ερχόμενοι στις νέες τους πατρίδες, θέλησαν να ασχοληθούν εκ νέου με αθλητικές δραστηριότητες και να ιδρύσουν ομάδες, μόνο που αυτή τη φορά τα σωματεία ήταν πέρα από φορείς ενότητας και ταυτότητας και φορείς μνήμης. Ήταν ένας συνδετικός κρίκος με τις Αλησμόνητες Πατρίδες που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν παρά τη θέλησή τους. Το αποτέλεσμα δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετικό, αφού οι προσφυγικές ομάδες και πάλι πρωταγωνίστησαν και πρωταγωνιστούν και ακόμη και σήμερα συγκαταλέγονται στις μεγαλύτερες ομάδες της Ελλάδας, όπως για παράδειγμα ο ΠΑΟΚ, η ΑΕΚ, ακόμα και ο Πανιώνιος. Και όχι μόνο αυτό, αλλά όλες τους διατηρούν τον προσφυγικό τους χαρακτήρα στο ακέραιο, παρά την πάροδο περίπου ενός αιώνα από τη μικρασιατική τραγωδία.

Ο αθλητισμός των προσφύγων είναι ένα εξίσου εξαιρετικά ενδιαφέρον πεδίο ιστορικής έρευνας, αφού από τη μελέτη του εκπορεύονται πολλές πληροφορίες και πολλά χρήσιμα συμπεράσματα για την κοινωνική ζωή των προσφύγων και κατ’ επέκταση για την οντότητα του κοινωνικού γίγνεσθαι στους τόπους καταγωγής τους. Το Ιστορικό Αρχείου Προσφυγικού Ελληνισμού του Δήμου Καλαμαριάς, του οποίου στόχος είναι η διερεύνηση κάθε τομέα ζωής και δραστηριότητας, τόσο στον τόπο προέλευσης όσο και στον τόπο εγκατάστασης, το 2004 διοργάνωσε ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα αφιερωμένο στον αθλητισμό των προσφύγων, και συγκεκριμένα με την περίπτωση της Θεσσαλονίκης. Στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα που κράτησε για αρκετό καιρό έλαβαν μέρος μαθητές Ε´ και ΣΤ´ τάξης Δημοτικού από τα σχολεία της Καλαμαριάς και έγινε σε συνεργασία με το εργαστήρι δημιουργικής απασχόλησης, «Σχεδία». Μετά την ολοκλήρωσή του πραγματοποιήθηκε εκδήλωση παρουσίασης των αποτελεσμάτων. Το εκπαιδευτικό αυτό πρόγραμμα πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

 Πολλές φορές τα ιστορικά γεγονότα αποτελούν έμπνευση καλλιτεχνικής δημιουργίας είτε σε άτομα που βίωσαν τα γεγονότα είτε σε αυτά που τα πληροφορήθηκαν εκ των υστέρων. Άλλωστε το ιστορικό μυθιστόρημα αποτελεί κλάδο της Λογοτεχνίας.

 Στο πλαίσιο αυτό έχουν υλοποιηθεί μέχρι σήμερα δύο Διαγωνισμοί Διηγήματος και Ποιήματος στους οποίες συμμετείχαν εκατοντάδες άτομα, ακόμη και από Έλληνες του εξωτερικού.

1ος  Πανελλήνιος Λογοτεχνικός Διαγωνισμός: «Το Απολυμαντήριο της Καλαμαριάς»

2ος Πανελλήνιος Λογοτεχνικός Διαγωνισμός: «Το Μπλόκο της Καλαμαριάς»

Το Απολυμαντήριο της Καλαμαριάς

Πολλοί από τους πρόσφυγες που έφτασαν στην Καλαμαριά την περίοδο 1919-1923 πέρασαν τη δοκιμασία του απολυμαντηρίου, αφού, μόλις έφτασαν στη νέα τους πατρίδα, κλήθηκαν να ζήσουν μια πρωτόγνωρη εμπειρία απολύμανσης, την οποία ακολούθησε απομόνωση και περιορισμός σε καραντίνα. Αυτό το άσχημο βίωμα συνιστούσε για πολλούς από αυτούς τραύμα το οποίο δεν είχαν καταφέρει να επουλώσουν μέχρι τα βαθιά τους γεράματα. Η διαδικασία ήταν απάνθρωπη, ειδικά για τις γυναίκες, που το κούρεμα των μαλλιών τους σήμαινε πλήγμα στην έμφυλη υπόσταση και τη θηλυκότητά τους, μετατρέποντας αυτή την ψυχρή διαδικασία, ύστερα από ιατρική εντολή, σε ανεπανόρθωτο ψυχικό τραύμα.

Το Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού το 2010 διοργάνωσε λογοτεχνικό διαγωνισμό με θέμα «Το Απολυμαντήριο της Καλαμαριάς» με σκοπό να δώσει την ευκαιρία σε άτομα με καλλιτεχνικό ερέθισμα να αποδώσουν αυτό το ιδιαίτερο βίωμα των προσφύγων, καθώς είναι τόσο ισχυρό που μπορεί να εμπνεύσει ακόμα και αυτούς που δεν το έχουν ζήσει. Επίσης, τα λογοτεχνικά κείμενα που υποβλήθηκαν απευθύνονται σε ένα ευρύτερο κοινό που δεν αναζητά τις ιστορικές λεπτομέρειες των γεγονότων, αλλά μπορεί να γνωρίσει μέσω των έργων πτυχές της ιστορίας, να κινητοποιήσει τη συλλογική μνήμη και να το ευαισθητοποιήσει ξεχωριστά.

 

1ο Βραβείο του 1ου Λογοτεχνικού Διαγωνισμού του ΙΑΠΕ

 

«Στα απόνερα»

Να σε βλέπω να γυαλίζεις στα απόνερα,

αποσπασμένη με βία από πάνω μου.

Καυτό νερό, σαπούνι πράσινο,

Κι ένας αχνός που με λιγώνει.

Αποφορά κορμιών, μυρωδιά του πόνου βαριά,

να πλανάται ανάμεσα.

Να σε πλένουν πατρίδα απ’ το δέρμα μου

Επίμονα. Με καίνε. Σε καίνε.

Θαρρώ πως σε παίρνουν για πάντα από πάνω μου,

μα αντικρίζω στην ξεγυμνωμένη γενιά σου,

στα χαρακωμένα παιδιά, γενιά σου.

Αυλάκι μαύρο στο σώμα μου γίνεσαι,

Σταλάζεις και σμίγεις στο νέο χώμα,

να μου θυμίζεις, πως το σπέρμα σου πλέον

φυτεύτηκε στη γη την καινούρια.

Αθηνά Ρώσση

 

Το Μπλόκο της Καλαμαριάς

Στις 13 Αυγούστου του 1944 έλαβε χώρα το λεγόμενο «Μπλόκο της Καλαμαριάς», όταν οι Γερμανοί κατακτητές και οι ντόπιοι συνεργάτες τους εκτέλεσαν 11 κατοίκους ως αντίποινα για τον θάνατο ενός μέλους των Ταγμάτων Ασφαλείας. Το ειδεχθές αυτό έγκλημα πραγματοποιήθηκε με την επίφαση της συμμετοχής τους σε αντιστασιακή δράση, ωστόσο ουσιαστικά ήταν προμελετημένο, καθώς οι δράστες κατείχαν λίστα με 30 ονόματα πολιτών με αριστερή δράση και πεποιθήσεις. Το απεχθές έργο τους ανακόπηκε με τέχνασμα του Δημάρχου Δημητρίου Παυλίδη, ο οποίος οργάνωσε γλέντι για τους ταγματασφαλίτες, για να τους αποπροσανατολίσει από τον σκοπό τους.

Το Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού το 2013 διοργάνωσε λογοτεχνικό διαγωνισμό με θέμα «Το Μπλόκο της Καλαμαριάς» με πολλούς και σημαντικούς στόχους, όπως την απόδοση τιμής στους εκτελεσθέντες και τον διαρκή αγώνα ενάντια στην ιστορική λήθη και το σκοτάδι του φασισμού. Tο ΙΑΠΕ θέλησε να γνωστοποιήσει στην κοινή γνώμη ένα σχετικά άγνωστο ιστορικό γεγονός, εντάσσοντάς το στην ιστορία της Αντίστασης. Το πρωτότυπο αυτό θέμα επιλέχθηκε να υλοποιηθεί μέσω λογοτεχνικού διαγωνισμού, από άτομα τα οποία κλήθηκαν να συμμετάσχουν με ποιήματα και διηγήματα.

Ο διαγωνισμός υπήρξε πολύ πετυχημένος. Τα βραβευμένα έργα απαγγέλθηκαν στις 17 Σεπτεμβρίου 2014 στο ηρώο της Πλατείας 13ης Αυγούστου 1944, την ημέρα που πραγματοποιήθηκε το καθιερωμένο μνημόσυνο για τους ηρωικούς νεκρούς.

1ο Βραβείο του 2ου Λογοτεχνικού Διαγωνισμού του ΙΑΠΕ

 

«Το Μπλόκο της Καλαμαριάς»

Σαράντα τέσσερα χρονιά του χίλια εννιακόσια

Τ’ Αυγούστου Δεκατρείς, του Ήλιου πριν τ’ αχτιδοκρόσια,

Πικρόγευστοι  καρποί βλαστήσαν βίας μεστωμένοι

Στον κήπο της Καλαμαριάς π’ ανθούσαν αντρειωμένοι.

Τρομάζοντας από τους ήχους των βαριών βημάτων

Των επερχόμενων χορών γκριζόμαυρων θανάτων

Μακριά ο Μορφέας πέταξε, τα ονείρατα ορφανέψαν

Γαλήνης χνώτα ύπνου, κλίνης ζεστασιά, μισέψαν.

Αμνοί του πανανθρώπινου του δίκιου ορκισμένοι

Από του φασισμού τ’ άνοα όντα κυκλωμένοι

Ομόγλωσσων, ομόθρησκων γίναν βορά! Προδότες!

Έντεκα πέσαν παλικάρια! Όλοι πατριώτες!

Βίας καρποί, τροφή πείνας ακόρεστης Κακού,

Φραγμός της μυστικά, στο γλέντι Δείπνου Φανερού!

Μπρος σε βωμό – Σχολειό, μολόγησαν το ειδεχθές

Της τρομαγμένης ανοχής Πιλάτου οι ενοχές.

Δέκα ζωές Ανδρών και μιας Γυναίκας, ποιήματα

Σεπτά στης λευτεριάς το εικόνισμα αναθήματα.

Μα της ολοφυρόμενης γυναίκας την κραυγή

Στο στόμα της αέναο τραγούδι πήρε η Γη.

Τραγούδι ποικιλόηχο με χρώμα σπαραγμού

Τ’ ακούν στεριές και θάλασσες και τ’ άστρα τ’ ουρανού!

Το καρποφόρο χώμα, Πόντου, το γαλάζιο κύμα

Μες το τραγούδι, πρώτη τους Πατρίδα, πρώτο βήμα.

Ξεριζωμός, γδούπος χιλιόχρονου δέντρου πεσμένου!

Μητέρα της Πατρίδας, μια γωνιά, φωλιά διωγμένου,

Παιδί σου, δέξου! Ιδρώνω! Σπέρνω! Τέχνες, Γράμματα!

Μια πανανθρώπινη φιλία κι ειρήνης νάματα!

Το αίμα ήπιαν οι καιροί κρασί να ξεδιψάσουν.

Νερό απ’ τη Λήθη να μη πιεις, μνήμες μη ξαποστάσουν!

Στης Μνημοσύνης τις πηγές ως Μύστες κοινωνήστε

Αντιφασίστες τ’ άδικο του κόσμου πολεμήστε!

Τραγούδι Γης, σ’ ακούμε και παρόντες όλοι εμείς

Ήρωες της Καλαμαριάς, ρέκβιεμ ετέρναμ σεις,

Κεκοιμημένοι σεις ένθα απέδρα στεναγμός!

Στους ζωντανούς, τους μαχητές δε θα ’ναι αναπαμός!

Χρυσάνθη Συροπούλου-Λάμπου

© 2020. All Rights Reserved | Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού Κατασκευή | Ιστοσελίδων Θεσσαλονίκη SmartWebDesign